Scenariusze lekcji

SPACER Z HISTORIĄ – Temat: Mińsk w okresie powstania listopadowego

Autor: Lilla Kłos

Trasa: Pałac – Budynek Starostwa pl. Kilińskiego – Kościół NNMP – Cmentarz parafialny
Spacer przeprowadzić po odbyciu lekcji o powstaniu listopadowym, wskazana wcześniejsza praca z mapą.

PAŁAC A. Informacje przekazujemy stojąc przy Pałacu
Miasto prywatne należące od 1818 r. do Hr. Stanisława Jezierskiego (wcześniej od 1807 r. do jego ojca Karola) , który mieszkał w przebudowanym w l. 1825-28 pałacu. W 1827 r. liczyło 770 mieszkańców, w tym 260 Żydów. W mieście były 62 domy, tylko dwa murowane. Mińsk był siedzibą władz administracyjnych obwodu stanisławowskiego. Mieściła się tu poczta i koszary drogowe. Od grudnia 1830 r. pod Mińskiem rozlokowała się brygada gen. Franciszka Morawskiego. W czasie ofensywy Prądzyńskiego stały tu działa podobnie jak przy kościele NNMP.
Brat Stanisława – Jan Jezierski był członkiem delegacji osób, które udały się cara Mikołaja I, po wybuchu powstania. Misja miała negatywny wydźwięk w społeczeństwie. Niektórzy widzieli w tym przyczynę samobójstwa Karola w 1831 r., inni uważali, że powodem była pacyfikacja powstania.
Najstarszym synem Stanisława i Marianny z hrabiów Poniatowskich był Karol, urodzony w 1819 r. w Mińsku. W czasie powstania listopadowego rwał się do walki, dlatego uciekł ojcu wraz z synem portiera do oddziałów zbrojnych. Ze względu na zbyt młody wiek, nie został jednak nigdzie przyjęty. Dowiedział się natomiast, że doboszami w wojsku mogą zostać nawet chłopcy: „Chciał zostać mianowany chociażby doboszem, kiedy dowiedział się, że tam niedorostków przyj¬mują” Po trzech dniach ojciec, Stanisław Jezierski, odnalazł go i nakazał mu powrócić do nauki oraz książek. Był wychowywany w Warszawie, a następnie w Szwajcarii. Edukację rozpoczął w szkole średniej w Warszawie, a ponadto studiował nauki przyrodnicze w Genewie oraz agronomię w Instytucie Agronomicznym w Hohenheim. Później wrócił do kraju, by zająć się zarządzaniem obszernym majątkiem – poza samym miastem Mińskiem dobra te składały się pod koniec lattrzydziestych XIX w. również z trzech folwarków: Mińska, Niedziałki i Mikanowa, młyna Kędzierak, a także wsi: Dłużka, Arynów Wólka, Cielechowizna, Stankowizna, Jasiak, Tartak, Stary Majdan, Gliniak, Huta Mińska oraz z wsi i osad Marianki i Bud Arynowskich.

STAROSTWO B. Po wyjściu z parku kierujemy się w stronę zachodnią i stajemy naprzeciwko Starostwa.
Stojąc przy ul. Warszawskiej informujemy, że wtedy drogę nazywano Traktem brzeskim i odegrał on ważną strategiczną rolę w wojnie 1831 r.
Mińskim burmistrzem i kasjerem miejskim podczas listopadowej insurekcji był szlachcic Kajetan Żukowski (od 1830 do 1839 r.) Jak wynikało z Listy stanu służby… burmistrza (…) w czasie rokoszu nie przestawał pełnić swych obowiązków. Było to sytuacja szczególnie trudna, toczyły się walki, wielokrotnie przemaszerowywały tędy wojska rosyjskie i polska armia. K. Żukowski, dnia 14 kwietnia 1831 r. wraz z innymi urzędnikami złożył przysięgę na wierność Sejmowi Królestwa Polskiego i Rządowi Narodowemu. Przysięga miała miejsce w biurze komisarza obwodu stanisławowskiego czyli w budynku tzw. Starostwa obecnie pl. Kilińskiego. W 1831 r. razem z nim w miejskim zarządzie zasiadali ławnicy – Kazimierz Trzaska, Stanisław Liciński. Jedną ze spraw, którą zajmował się burmistrz Żukowski, a wiążącą się wojną polsko – rosyjskiej w 1831 r. było ustalenie strat poniesionych przez rodzinę Jezierskich. W 1834 r. żona nieżyjącego Stanisława Jezierskiego – Marianna z d. Małachowska h. Nałęcz ze względu na powstałe zniszczenia starała się o umorzenie podatków.

KOŚCIÓŁ NNMP C. Wracamy Warszawską w stronę Kościoła NNMP
Wskutek położenia przy trakcie brzeskim teren kościoła narażony był na rabunki i dewastacje ze strony wrogich wojsk. W okresie powstania listopadowego wielokrotnie przemaszerowywały tędy wojska carskie. Jak podawała „Gazeta Polska” z 1831 r. w trakcie kwietniowej ofensywy dowodzonej przez gen. Ignacego Prądzyńskiego, Polacy złapali rosyjskiego popa, który okradał mińską świątynię. Sam zaś budynek mińskiego kościoła doznał uszczerbku podczas walk 26 IV 1931 r., kiedy stały przy nim polskie działa, intensywnie atakowane przez oddziały rosyjskie, w tym artylerię. Zewnętrzne zniszczenia fary i spuszenia w mieście nie zakłóciły pracy duszpasterskiej parafii. W niedzielę 1 V, jak zwykle odprawiano nabożeństwa. Tomasz Chludziński przytaczał słowa: A. Gawrońskiego „Dziś święto niedziela, przechodząc przez miasteczko Mińsk około kościoła, na mszę św. wstąpiłem, a po nabożeństwie oglądałem miejsca, gdzie dużo Rosjan poległo. Na pamiątkę tamtych wydarzeń w murze świątyni od strony zakrystii były zamurowane używane podczas walk pociski armatnie. Dwa pozostały do dzisiaj.

ZADANIE : Uczniowie szukają kul armatnich zamurowanych w murze zakrystii
Kolejna pamiątka walk toczonych w Mińsku nie zachowała się do czasów dzisiejszych. Była nią tablica nagrobna Tomasza Drewnowskiego, który poległ w Mińsku 15 lipca 1831 r. Z zachowanego w AGAD pisma ks. Metelskiego można wyczytać, że brat poległego oficera we wrześniu 1842 r. uzyskał zgodę Naczelnika Komendy Żandarmerii na postawienie nagrobka na cmentarzu przykościelnym.
ZADANIE: Uczniowie analizują pismo dotyczące w/w.

CMENTARZ PARAFIALNY D. Kierujemy się ul. Ogrodową w stronę cmentarza parafialnego.
Według ustnego przekazu miał on powstać po wymordowaniu przez żołnierzy rosyjskich dowodzonych przez gen. Puzyrewskiego polskiej załogi zajmującej znajdujący się tu na wzgórzu zamek.
Zapewne powstał on ze względów sanitarnych, jak i braku miejsca na cmentarzu przykościelnym w XIX w. zaprzestano dokonywać pochówku na cmentarzu przykościelnym. Z lat 30. XIX w. pochodzą najstarsze zachowane nagrobki, jak chociażby zmarłego 18 XII 1836 r. Władysława Ruloffa. Na cmentarzu znajduje się okazały pomnik wykonany z piaskowca dziedzica Mistowa hr Bartłomieja Lanckorońskiego, który walczył w powstaniu listopadowym, od 1 sierpnia 1831 r. dowodził 9 pułkiem strzelców pieszych. Odznaczył się męstwem pod Grochowem, za co otrzymał Krzyż Virtuti Militari.

POWSTANIE LISTOPADOWE W OBWODZIE STANISŁAWOWSKIM
W 1831 r. przez leżący w obwodzie stanisławowskim Mińsk przetoczyły się walki powstańcze. W 1831 r. Sejm Królestwa Polskiego zdetronizował cara, pod uchwałą sejmową podpisało się trzech posłów obwodu stanisławowskiego. W powstaniu listopadowym Mińsk był miastem, w którym skupiono liczne oddziały polskiego wojska. Od lutego 1831 r. miejscowość przejmowali na zmianę raz Rosjanie, raz Polacy. W nocy z 18/19 lutego w Mińsku przebywał feldmarszałek Iwan Dybicz i jego szef sztabu gen. Karl Toll, 21 sierpnia w mieście zatrzymał się gen. Grigorij Rosen i gen. Jewgienij Gołowin. Strategiczne położenie obwodu stanisławowskiego powodowało, że w 1831 r. rozegrały się ważne bitwy. 17 lutego doszło do rozpoznawczej bitwy pod Dobrem, jednej z pierwszych bitew regularnej wojny. Walka zakończyła się sukcesem, dowodzący w niej Jan Skrzynecki wkrótce został Naczelnym Wodzem. 18 lutego gen. Franciszek Żymirski i Piotr Szembek walczyli z Rosjanami między Okuniewem a Miłosną, walki poprzedziły bitwę pod Olszynką Grochowską. Bitwa pod Dębem Wielkim z 31 marca pokazała skuteczność kawalerii i stała się cegiełką zwycięskiej ofensywy wojsk polskich. Dnia 1 kwietnia 1831 r. wojska te wyzwoliły Mińsk z rąk rosyjskich, które odchodząc podpalili swoje magazyny. Kawaleria gen. Tomasza Łubieńskiego zdobyła liczne tabory i jeńców. W mięście był lazaret, gdzie znajdowało się ok. 120 rannych polskich żołnierzy. Mająca miejsce 25 kwietnia 1831 r. bitwa pod Kuflewem zahamowała atak Iwana Dybicza na polskie wojsko, walczący w niej późniejszy Naczelny Wódz Henryk Dembiński decyzją Rządu Narodowego awansował do stopnia generała brygady. 26 kwietnia pod Mińskiem osłaniające wycofujących się Polaków oddziały walczyły z nieprzyjacielem, odwrót przebiegł bez strat, w walce zasłużyli się gen. Antoni Giełgud, gen. Ludwik Kicki i por. Przeździecki. Po zwycięstwach korpusu Gołowina pod Ostrołęką Rosjanie zaatakowali Mińsk, Stanisławów, Okuniew i Karczew. 14 lipca 1831 r., walczący w Mińsku generałowie: Wojciech Chrzanowski, Girolamo Ramorino i Józef Jagmin, choć wyparli Rosjan, nie do końca wykorzystali uzyskaną przewagę. Nieudolność dowódców, zwłaszcza gen. Ramorino spowodowała, odwrót sił powstańczych. Poległych w walce żołnierzy obu armii pochowano na mińskim cmentarzu przykościelnym. Poza opisanymi bitwami powstania listopadowego, na ziemi mińskiej doszło do wielu potyczek m.in. pod Kałuszynem, Cyganką, Stanisławowem, Jędrzejowem czy Jakubowem. Naczelny Wódz Jan Skrzynecki wielokrotnie popasał na terenie powiatu, na trzy dni zatrzymał się w Siennicy, gdzie świętował Wielkanoc, dłużej kwaterował w Jędrzejowie, potem w Jakubowie. W kwietniu w okolicach Wielgolasu kwaterował rząd powstańczy na czele z księciem Adamem Czartoryskim. Efektem walk stały się zniszczenia. Dotkliwie ucierpiał miński kościół, pałac, domy mieszczan oraz dobra mińskie; spalono Okuniew i Jakubów. Wraz z Rosjanami pojawiła się epidemia cholery, w szpitalu w Mieni założono lazaret wojskowy. Zmarłych od ran czy cholery grzebano w pobliżu, obecnie miejsce nazywane jest Mogiłą Trzech Krzyży.